5 april 1983  Delft.  In het Delftse café 't Koetsiertje zijn 6 mensen doodgeschoten

Tonie Sneekes,  Carmen Sneekes (12),  Ton Smits,  Wim van Baarle,   Jan van Drongelen,   Wim Janssen

Dinsdagavond 5 april 1983. De dag waarop de 27 -jarige Cevdet Y. die ene daad verricht die hem in de geschiedenisboeken zal brengen - zij het op de zwartste bladzijde. De sfeer in het Delftse café 't Koetsiertje is ontspannen. Alleen Hans de Hoog, de eigenaar, is enigszins nerveus. 

Onder zijn zeventien gasten bevinden zich namelijk bloemenkoopman Gerard Sneekes, zijn vrouw Tonie en dochter Carmen. Sneekes wil de kroeg wel van De Hoog overnemen, maar eerst samen met zijn gezin eens bekijken wat er zoal binnenkomt. Dat 't Koetsiertje niet direct het clubhuis van de plaatselijke bijbelgroep is. weet ook Sneekes wel. 'De Koets', vlak bij het station en recht tegen. over het politiebureau, is een plek voor jongens van de straat, die meer houden van een goede knokpartij dan van een diepgravende discussie. Delftse agenten - die letterlijk op een steenworp afstand hun basis hebben - zijn dan ook wel wat gewend als het om deze kroeg gaat. Maar het telefoontje dat ze op deze avond om zeventien minuten voor negen krijgen, gaat verder. 'Er wordt geschoten in De Koets,' luidt de melding. Zelfs als ze na dat bericht in hun surveillancewagens stappen om poolshoogte te nemen, kunnen de politiemensen de impact van wat hun te wachten staat nog absoluut niet overzien.

In het café liggen lijken en kruipen verwarde en zwaargewonde mensen rond. Zes van de achttien aanwezigen zijn dood. Gerard Sneekes leeft nog, maar heeft zijn vrouw en zijn 12-jarige dochter naast zich zien sterven. Ook de gasten Wim van Baarle, Jan van Drongelen, Wim Janssen en Ton Smits heeft het avondje stappen het leven gekost. Vier anderen zijn gewond. Iemand moet in de twee minuten tussen het eerste schot en de komst van de politie volledig door het lint zijn gegaan.

Cevdet Y., een man van Turkse oorsprong die net tot Nederlander is genaturaliseerd, heeft zelfs maar dertig seconden nodig gehad. Een halve minuut was 't Koetsiertje de hel toen hij binnenkwam, zijn automatische pistool pakte en schoot op iedereen in zijn buurt. Maar door het lint gegaan? Y. heeft in totaal twaalf kogels afgevuurd. Tien ervan waren raak. De eerste kogel was voor Ton Smits. Hij kreeg hem in het gezicht. Met de elf andere maakte Y. nog negen slachtoffers. Het heeft meer weg van een massa-executie dan van een wildemansactie. Y., zo zal later blijken, is na het dertig seconden-drama kalm naar buiten gelopen en heeft vlak bij de kroeg zelfs nog vriendelijk een kennis gegroet. Een paar dagen later wordt hij opgepakt.

Waarom? Het woord staat geschreven op het voorhoofd van alle rechters die zich over de zaak van Cevdet Y. buigen - en dat zijn er nogal wat, omdat Y, tot aan de Hoge Raad doorprocedeert. Waarom? Het wordt nooit echt duidelijk. Aanvankelijk wijten de kranten de schietpartij aan een ruzie om een vrouw, maar daar komt nooit enig bewijs voor. Later wordt de gangbare opvatting dat Cevdet Y. een dag voor zijn explosie een conflict zou hebben gehad met het eerste slachtoffer, Ton Smits. Die zou tegen Y. hebben gezegd: 'Je bent nu wel Nederlander, maar je blijft toch een Turk.' Op zichzelf al een zin die nog voor velerlei uitleg vatbaar is, maar zelfs áls het de aanleiding was, waarom moesten dan ook die anderen dood?

Natuurlijk, in iedere moordzaak is 'waarom' de eerste vraag als de dader bekend is, maar in de meeste gevallen volgt ook een antwoord. En juist in deze grootste massamoord uit de recente Nederlandse geschiedenis komt dat niet. 'Y. heeft schijnbaar zonder motief zes mensen van hun leven beroofd,' merkt procureur-generaal Meijring dan ook op tijdens het hoger beroep. 'Het echte waarom zal wel nooit beantwoord worden. Hij vormt een ernstige bedreiging voor de samenleving en bovendien bestaat het gevaar dat hij nog meer mensen doodt. Zo iemand moet levenslang uit de maatschappij worden gehouden.'

En juist dat is de grote angst van Cevdet Y.; levenslange gevangenisstraf. Al bij de eerste behandeling, voor de rechtbank, in maart 1984, heeft hij er alles aan gedaan om die sanctie te ontlopen. Vooral daarom had zijn toenmalige advocaat die twee extra deskundigen laten opdraven. Er moest worden aangetoond dat Y. niet bij zinnen was op die vijfde april. Dat zou de kans vergroten dat hij tbs (toen nog tbr,ter beschikkingstelling van de regering, PS) zou krijgen. Er bestaat geen maximale lengte voor tbs, zodat een behandeling in een kliniek theoretisch echt een leven lang kan duren, maar gemiddeld houden de therapeuten het na ongeveer vier jaar wel voor gezien met een patiënt. En dat is een stuk minder dan levenslang. Die straf betekent in Nederland namelijk twintig jaar cel. Zelfs met een derde deel aftrek, dat heel vaak wordt toegekend, blijft er in het gunstigste geval nog ruim dertien jaar in de gevangenis over.

Voor de rechtbank had de extra expertise niet mogen baten: Cevdet Y. kreeg levenslang. Voor het Gerechtshof gebeurt dat weer, tot grote ergernis van de verdachte en zijn nieuwe advocaat - de oude had Y. na het eerste vonnis terzijde geschoven. Later zal ook de gang naar de Hoge Raad niets uithalen; het hoogste rechtscollege van dit land ziet geen enkele reden om het vonnis te herzien. De massamoord blijft bestraft met de zwaarste straf mogelijk.

In 1993, tien jaar na die rampzalige dag, zoekt Panorama de nabestaanden van een aantal slachtoffers op. De kroeg is inmiddels een snackbar geworden. De familieleden van de mensen die er om het leven kwamen, blijken nog dagelijks bezig met die avond. Hans de Hoog verklaart 'geestelijk en lichamelijk geruďneerd' te zijn door wat er is gebeurd. Maar de 23-jarige Paul van Drongelen, zoon van de doodgeschoten Jan van Drongelen, gaat het verst in zijn commentaar. 'De vraag waarom Y. begon te schieten, laat me koud,' verklaart hij. 'Daar krijg ik mijn vader niet mee terug. Ik hoor liever wanneer hij vrijkomt. Dan ontmoeten we elkaar zeker. Er staat immers nog een rekening open. Ik hoop voor Y. dat hij verstandig is. Hij kan maar het beste een taxi naar Schiphol nemen, de eerste de beste vlucht naar Turkije boeken en zijn gezicht hier nooit meer laten zien.'

door; Jo Swaen